Ieva (19):,,Litouwen is net India: je bent óf heel rijk, óf heel arm”

Zaterdagavond, club Tarantino in het centrum van de Litouwse hoofdstad Vilnius. Karolis (24) heeft in zijn ene hand een fles Smirnoff wodka, in de andere een fles sap. Hij wankelt, begeleid door stampende dancemuziek en flitsende gekleurde lampen, naar zijn vrienden in een afgesloten loungeruimte. Ze drinken shotjes en cocktails, roken en dansen. Entree voor een club als deze is vijf à tien euro, een drankje al snel drie euro. Buiten rijden glimmend gepoetste Chryslers en Bentleys door de straten. Dit is het nieuwe, Europese Litouwen, waar de jongeren feesten zoals in Amsterdam.

Dertig kilometer verderop viert Liam (18) zijn verjaardagsfeest. Hij woont aan een zandweg, in een houten huis. Het houtgestookte fornuis in de kamer naast de zijne is de enige verwarming. In zijn kamer, waar het ruikt naar worst en sterke drank, zitten jongens en meisjes samengepakt op zijn bed en bank. Op het erf voor zijn huis scharrelen kleine katjes en jonge honden door de modder. Voor de deur staat een emmer met aardappels, vers uit de moestuin. Een wc of douche heeft dit huis niet, Liam en zijn familie doen hun behoefte in de tuin. Veel buren gebruiken nog steeds paard en wagen als vervoermiddel. Dit is het Litouwen waar de tijd heeft stilgestaan, of misschien zelfs achteruit gaat.

2 Liam
1 Tarantino
Zaterdagavond in club Tarantino, Vilnius

Koffie drinken in Café de Paris

Karolis is net afgestudeerd aan de universiteit van Vilnius. Hij is in Tarantino samen met zijn vriendinnen Ieva (19) en Severija (16). Ieva studeert Frans, Spaans en Zweeds. Geen Nederlandse student die zich aan drie talen tegelijk zou wagen, maar in Litouwen is dit vrij normaal. Ieva’s moeder is lerares, haar vader zakenman. Ze wonen in een dorpje in de buurt van Litouwens tweede stad Kaunas, op het rijke gedeelte van het Litouwse platteland. Ieva verhuisde voor haar studie naar Vilnius en woont nu in een klooster dat deels bewoond wordt door studenten en deels door nonnen. Ze deelt haar kamer met een Duits meisje. Aan het voeteneind van haar bed staat een bureautje met een nieuwe laptop, aan het hoofdeind een kledingrek met tassen en jurkjes. Haar ouders betalen haar studie en zorgen ervoor dat ze daarnaast ook genoeg geld heeft voor eten, feestjes en kleding. Ze gaat vrijwel elke dag met Severija koffie drinken bij Café de Paris, een hippe bar vlakbij haar universiteit. Hier hangen jongeren onderuitgezakt in leren kuipstoeltjes, luisterend naar loungemuziek en nippend aan hun cappuccino’s en latte macchiato’s.

Severija zit nog op de middelbare school en hoopt over twee jaar te beginnen met haar studie Engelse literatuur. Een deel van die studie wil ze in het buitenland volgen en ook na haar studie heeft ze een paar jaar in het buitenland gepland. In Noorwegen bijvoorbeeld, waar ze al een paar jaar met haar ouders gewoond heeft. Ieva heeft soortgelijke plannen: ,,Het is voor studenten uit Vilnius normaal om een tijd naar het buitenland te vertrekken. Daar kan je je als student verder ontwikkelen en daarna terugkomen naar Litouwen om je kennis in de praktijk te brengen. Een paar vrienden van me studeren aan Cambridge, mijn nichtje heeft eerst een master gedaan in Spanje en daarna in Frankrijk. We moeten blij zijn dat dit nu mogelijk is, ons leven zou verschrikkelijk zijn geweest met dichte grenzen zoals in de Sovjet Unie.”

Zomers werken om de winter te overleven

Liam is nog nooit in het buitenland geweest. Sterker nog, het is voor hem al een hele onderneming om in Vilnius te komen doordat er buiten de steden amper openbaar vervoer is. Studeren zit er voor hem en zijn vrienden niet in, laat staan in het buitenland. Hij is allang blij dat hij überhaupt naar school gaat, want voor een deel van zijn vrienden is dit niet weggelegd. Liam werd opgenomen door de Nederlander Wim Brauns, die al ruim twintig jaar in Litouwen woont. De voormalig bondscoach van het Litouws wielrenteam ziet het nu als zijn taak om kansarme jongeren in de richting van een goede toekomst te helpen. Hij sport met ze, zorgt dat ze naar school gaan en van de drank afblijven. Hierdoor leert Liam nu hout bewerken, huizen bouwen. Na school wil hij het leger in, zodat hij daar verder kan leren. Liam wil niet net als zijn ouders de rest van zijn leven in een supermarkt werken. Hij wil naar de stad verhuizen en leuke dingen doen in zijn vrije tijd. ,,Hier op het platteland moeten we in de zomer hard werken, zorgen voor de koeien en geiten en hout verzamelen, zodat we in de winter kunnen overleven.” En Liam heeft het nog relatief goed getroffen; zijn ouders zijn geen alcoholisten. De vader van zijn beste vriend Vitas overleed door overmatig alcoholgebruik, zijn moeder is ook alcoholiste. Wim Brauns zorgde ervoor dat Vitas bij zijn oma kon gaan wonen en naar school ging. Zijn zus was al een verloren zaak. Zij werd op haar zestiende moeder en is nu ook alcoholiste.

Liam en Vitas voor Liams huis
Liam en Vitas voor Liams huis

Hobbelige zandpaden en houten huisjes

Ieva in haar slaapkamer
Ieva in haar slaapkamer

Na de val van de Sovjet Unie zijn de verschillen tussen arm en rijk in Litouwen razendsnel gegroeid. De rijkste tien procent van het land geeft 7,7 keer meer uit per maand dan de armste tien procent. Vooral het verschil tussen stad en platteland is schrikbarend groot en lijkt steeds groter te worden. In het Litouwen van de Europese Unie schijnt de nadruk te liggen op steden als Vilnius en Kaunas en het platteland vergeten te worden. Zodra je het barokke, opgepoetste Vilnius verlaat, zijn er geen verharde wegen meer. Aan de hobbelige zandpaden liggen groepjes grauwe huizen, met grote spleten in de houten betimmering. De daken zijn gemaakt van golfplaat, het vervoer vindt plaats per fiets of paard en wagen. Slechts 37% van de families heeft hier een auto.

Werk is er op het platteland amper; toen de kolchozen bijna twintig jaar geleden hun deuren sloten, werd een groot deel van de plattelandsbevolking werkeloos. Een direct gevolg hiervan is het enorme aantal alcoholisten. Daarnaast is nergens ter wereld het aantal zelfmoorden zo hoog als in Litouwen. Wim Brauns heeft de ontwikkelingen allemaal van dichtbij meegemaakt en noemt het ‘pure ellende’. Ook de jongens die hij probeert te helpen komen er niet allemaal bovenop. ,,Van de zestig à zeventig leerlingen van de school waar ik werk, springen er misschien vijf uit. De rest heeft geen kans. Van huis uit zijn ze niet gemotiveerd; thuis is alles kapot.”

Eindelijk Europa uit

Deze wereld van armoede en wanhoop is voor Severija en Ieva onvoorstelbaar. Contact met bewoners van het platteland hebben ze niet. Severija: ,,Ik heb er wel eens van gehoord, maar ik heb nog nooit dat soort mensen gezien.” Haar vader en moeder hebben een bedrijf dat hondenkleding ontwerpt en ze woont in een nieuwe flat aan de rand van Vilnius, in een bosrijke omgeving. Ze volgt theater- en danslessen en reist veel met haar ouders. ,,Ik wou dat we wat meer geld hadden, dan konden we naar Cuba of Antarctica gaan. Europa heb ik nu wel gezien.” Het klooster waar Ieva woont is een paar haltes met de trolleybus van het centrum van Vilnius verwijderd. Om de hoek zitten kledingwinkels en een grote supermarkt. Zodra je de tuin van het klooster betreedt, heerst er een serene, plechtstatige rust. Een scherp contrast met de verstikkende rust op het platteland, waar de verschillende dorpjes soms tientallen kilometers van elkaar verwijderd zijn.

Geen eigen initiatief, geen stimulans

5 dorp
Een dorpje op het platteland, dichtbij Vilnius

In één van deze dorpjes, iets van de weg af, spelen twee dik ingepakte kindjes in de aarde voor hun huis. Een dronken man waggelt om één uur ’s middags met een sigaretje in zijn mond door de dorpsstraat. Wim Brauns wijst op een verlaten gebouw, met ingegooide ramen en deuren die uit de voegen hangen. ,,Dit was in de Sovjet-tijd het gemeenschapshuis. Ouderen kwamen hier bij elkaar, jongeren hadden een plek om naartoe te gaan. Het is een kleine moeite om dit op te knappen, zijn functie terug te geven. Maar de regering heeft geen interesse in deze dorpjes, net zo min als de Europese Unie. Tegelijkertijd worden er wel miljarden in een nieuwe snelweg naar Riga gepompt. De ouderen hier weten niet eens wat de EU is, die willen alleen maar de Sovjet Unie terug. Dat was niet geweldig, maar als je zoals nu geen eten hebt, wordt het wel heel moeilijk.”

6 supermarkt
De grootste supermarkt van Europa in megawinkelcentrum Akropolis, Vilnius

Volgens Brauns liggen er voor jongeren wel kansen, maar ze worden niet door hun ouders gestimuleerd en eigen initiatief zit er ook niet in.  ,,Er leven nu 850.000 mensen [op een inwonersaantal van 3,5 miljoen] onder de armoedegrens. Er zijn streken waar twee op de drie mensen werkeloos zijn. Sociaal werkers kennen ze hier niet en kinderen ontwricht je razendsnel. De jongeren waarmee ik begin te werken moet ik helemaal opnieuw opvoeden. Toen ik Vitas voor het eerst ontmoette was hij dertien jaar en had hij nog nooit gedoucht of zijn tanden gepoetst.”

Peugeot 207 tussen paard en wagens

Iemand waarbij de aanpak van Brauns succes heeft gehad is Waldi (29). Toen hij twaalf was werd hij door Brauns in huis genomen, weg van zijn ouders die allebei alcoholist waren. Ten tijde van de Sovjet Unie werkten ze op een koeboerderij in een kolchoz, Waldi hielp hier al mee toen hij vijf was. Waldi: ,,Ik weet niet wat er gebeurd zou zijn als ik niet door Wim was opgenomen. Misschien was ik nu dan ook wel alcoholist geweest. Mijn leven is ineens volledig omgedraaid, ik zie nu wat mijn mogelijkheden zijn.” Waldi werkt als leidinggevende in een parketfabriek en rijdt in zijn zwarte Peugeot 207 over het platteland tussen de paard en wagens. Hij snapt wel waarom veel mensen niet uit de armoede komen. ,,Ze zijn nog steeds gewend aan de Sovjet-tijd: hier is je werk, hier is je huis. Nu moeten ze zelf werk zoeken, zelf bepalen wat ze willen. Dat kunnen ze niet. Ook jongeren zijn niet gemotiveerd om naar school te gaan, ze gaan er naartoe omdat het moet en snappen het belang niet.” Volgens Waldi is de situatie wel degelijk verbeterd voor de jongeren: ,,Ze kunnen het land uit en kiezen waar ze willen werken, wat voor werk ze willen doen. Vroeger moesten ze op het land werken, terwijl ze eigenlijk advocaat wilden zijn. Nu is alles mogelijk.”

Het India van het Noorden

7 paard en wagen
Paard en wagen worden nog veel gebruikt

Het lijken voorlopig vooral de jongeren uit de stad die hiervan profiteren. Voor Ieva en Severija is het leven dat ze nu leiden normaal, ze genieten van het bestaan in een moderne studentenstad. Toch is ook Ieva zich bewust van het grote probleem van haar land: ,,Het is net India, men is óf heel rijk óf heel arm. Litouwen is nog steeds een land in wording, we hebben waarschijnlijk nog zo’n vijftig tot honderd jaar nodig om een modern land te worden.”

8 kolchoz
Ruïne van een van de vele kolchozen

Liam heeft in elk geval grote plannen voor de toekomst, te beginnen met verhuizen naar Vilnius, of in elk geval naar de rand van de stad. Hij kijkt graag vooruit: ,,Deze zomer wil ik mijn rijbewijs halen en een auto kopen. Dan krijg ik misschien ook internet. En waarschijnlijk ga ik volgend jaar met school naar Parijs.” Met het salaris dat hij nu verdient zal hij helaas niet al te ver komen. In de zomer ligt het op zo’n duizend litas per maand, omgerekend zo’n 290 euro. In de winter is het ongeveer de helft. Ieva betaalt voor haar studentenkamer, die volgens haar extreem goedkoop is, al driehonderd litas per maand. Liam: ,,De regering is gek en de winkels zijn duur, maar ik ga zeker werk vinden. Ik kom er wel.”

10 winkelstraat
De hoofdstraat van Vilnius, gerenoveerde barok

Share Button

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.