Opgesloten in Kaliningrad

Reportage | Door Arthur van Beveren

Kaliningrad – Kaliningrad lijkt economisch en sociaal verder weg te zakken sinds de Europese Unie de Russische exclave in 2004 omsloot. Zolang de EU en Rusland niet gezamenlijk een oplossing zoeken voor deze getergde regio ziet de toekomst er weinig rooskleurig uit.

Het nooit afgebouwde Huis van de Sovjets gebouwd op de ruïnes van het Slot Königsberg. Foto: Arthur van Beveren
Het nooit afgebouwde Huis van de Sovjets in het centrum van Kaliningrad. Foto: Arthur van Beveren

Het vliegveld oogt op het eerste gezicht modern. Glimmende aluminium platen met oranje accenten op de buitenmuren. Design bankjes in de vertrekhal, veel platte televisieschermen maar ook onafgewerkte plafonds en overal plastic bakken die de druppels van het lekkende dak moeten opvangen. De toekomstige aankomsthal is nog een betonnen skelet. Dat blijft voorlopig ook zo. KD Avia, een plaatselijke vliegtuigmaatschappij die directe verbindingen verzorgde met West-Europa, ging vorige maand failliet. De investeringen van het bedrijf in het nieuwe vliegveld stopten daarmee ook waardoor de bouw nu stil ligt. Wie de luchthaven gaat afbouwen is onbekend.

Moskouse belangen

De parkeerplaats buiten is een bouwplaats. Een hobbelige weg leidt naar de nieuwe snelweg richting de stad Kaliningrad. Opvallend zijn de grote hoeveelheid lampen langs de weg. Het bedrijf dat de lampen plaatste is eigendom van de vader van Georgi Boos, de gouverneur van de provincie. Deze Boos, een Moskoviet uit de kringen van Putin en ook oud KGB agent, heeft mede door dit soort deals zijn geloofwaardigheid compleet verloren. Volgens Viktor Tschernyschov, journalist bij de Duitstalige krant Königsberger Express, heeft hij vooral door zijn botte omgang met de bevolking een afstand gecreëerd die niet meer te overbruggen is. “Moskouse belangen zijn voor hem het belangrijkst en de projecten waar hij mee bezig is, staan niet dicht bij de burger”. Boos wil van Kaliningrad een gokparadijs voor buitenlanders maken, maar diezelfde buitenlanders kunnen niet zonder visum naar het gebied reizen waardoor het plan gedoemd lijkt te mislukken.
Voor die potentiële toeristen is dit visumbeleid misschien een ongemak, voor de inwoners van het gebied zelf is het een ware plaag. Een speelbal van de internationale politiek voelen zij zich.

Worstelen met het verleden

Een van de vele verwaarloosde Sovjetmonumenten is dat voor de 'helden van de Sovjet marine'. Foto: Arthur van Beveren
Een van de vele verwaarloosde Sovjetmonumenten is dat voor de ‘helden van de Sovjet marine’. Foto: Arthur van Beveren

De politieke situatie waarin de provincie zich bevindt, is terug te leiden tot het eind van de Tweede Wereldoorlog. Het Rode Leger dringt de Duitsers terug tot in de straten van Berlijn. Tijdens de geallieerde onderhandelingen in Potsdam eist de Sovjetunie een bufferzone tussen het eigen land en Duitsland. Oost-Pruisen houdt op te bestaan en wordt verdeeld tussen Polen en de Sovjetunie. Stalin vernoemt het Sovjetdeel naar zijn pas overleden voorzitter van de Opper Sovjet: Kalinin. Elke Duitse herinnering wordt inclusief de bevolking verbannen. Eind jaren veertig arriveren de eerste Sovjetburgers, uit Rusland, Oekraine en Wit-Rusland, in een letterlijk leeg land. Zij betrekken woningen waar generaties lang Duitsers hebben gewoond.

Europese Unie en Rusland

De afstand tot Groot-Rusland, zoals de Kaliningraders het Rusland voorbij de grenzen noemen, heeft hen vervreemd van hun moederland. De meeste jonge inwoners zijn in Polen en Litouwen geweest, Moskou hebben ze nog nooit gezien. Maar toen de EU in 2004 werd uitgebreid en de visumplicht voor Russen bleef bestaan werd Kaliningrad een gevangenis met twee bewaarders die niet weten wat ze aan moeten met hun gevangenen. Serge, een vijftiger opgegroeid tussen de ruïnes van Kaliningrad, was een ondernemer. Eerst bij een scheepsbouwer, daarna voor zichzelf in het Poolse Gdynia. Hij handelde in scheepsonderdelen vanuit Kaliningrad. “Sinds Putin aan de macht kwam gingen de zaken met Polen achteruit. De relaties werden slechter en ik doekte mijn kantoor in Gdynia op”.
Vijf jaar geleden werd het nog erger. “Ik moet nu elke keer dat ik mijn land verlaat 35 euro betalen, uren in de rij staan bij een kantoor en daarna uren in de rij staan bij de grens. Het is frustrerend”. Tegenwoordig verhuurt hij appartementen aan toeristen en zakenmensen. “Maar binnen een jaar of drie wil ik hier weg. Ik verkoop mijn panden en vertrek. Naar de Verenigde Staten”.

Toekomstperspectief

Een stuk tramlijn wordt 's nachts vervangen. De trams in Kaliningrad rijden grotendeels nog over de Duitse infrastructuur van voor de oorlog. Foto: Arthur van Beveren
Een stuk tramlijn wordt ‘s nachts vervangen. De trams in Kaliningrad rijden grotendeels nog over de Duitse infrastructuur van voor de oorlog. Foto: Arthur van Beveren

Serge heeft het nog lang volgehouden. Voor zijn dochter had hij andere plannen. Zij ging naar de universiteit in de stad maar het onderwijs vond hij ondermaats: “Het gebouw, de docenten, de ideeën. Na een maand heb ik haar daar weggehaald en naar New York gestuurd. Nu werkt ze bij een groot accountantskantoor”. Meer jongeren volgen dit voorbeeld. Intelligente jongeren die geen toekomst zien in hun geboorteland en vertrekken.
De wereldberoemde Albertina Universität heet nu Immanuel Kant Universiteit, naar de beroemde Duitse filosoof die zijn hele leven in het voormalige Königsberg woonde. Tijdens geallieerde bombardementen in de Tweede Wereldoorlog werd het gebouw volledig vernield.
Door het groot aantal jonge studenten – Russen beginnen hun studie rond hun 17de jaar – doet de universiteit voor Nederlandse begrippen aan als een middelbare school. Studenten toerisme volgen hun colleges in een bijgebouw. De hoofdingang is niet meer dan een afgebrokkeld trapje dat leidt naar een lange kale gang met TL-verlichting. In de klas die volgepropt staat met bankjes vertellen studenten, in hun beste Engels, over hun toekomstbeelden. De 20-jarige Anya weet het al: naar de Verenigde Staten. “Ik heb een vriendje daar en ga met hem trouwen. Dan begin ik een restaurant en maak ik carrière. Dan stuur ik geld naar mijn moeder in Rusland”, vertelt ze. In Kaliningrad is het starten van een eigen bedrijf moeilijk, denkt ze. Ze heeft niet de juiste contacten en voldoende geld. Iedereen knikt. “Weet iemand een ander woord voor contacten?”, vraagt hun docent Engels, Nataliya, de studenten. “Corruptie, inderdaad”. Je hebt iemand nodig die iets voor je kan regelen. Een oom die ergens werkt, of een kennis op de goede plek.
Ze vinden Kaliningrad niet een geschikte plek om een zaak op te zetten. Er is weinig om te zien menen ze, misschien de ruïnes van Duitse kerken in de dorpen of de forten rond de stad. En het ecotoerisme maakt een kans. Er zijn prachtige bossen en een bijzondere kust. De meesten zouden liever een club of restaurant oprichten.

Onafhankelijke staat

De stad kent een groot aantal immigranten uit de voormalige Sovjetunie. De Armeense taxi-chauffeur Oleg werkte jarenlang in de voormalige DDR en ging na de val van de muur naar Kaliningrad.
De stad kent een groot aantal immigranten uit de voormalige Sovjetunie. De Armeense taxi-chauffeur Oleg werkte jarenlang in de voormalige DDR en ging na de val van de muur naar Kaliningrad. Foto: Arthur van Beveren

Zou Kaliningrad beter af zijn als een onafhankelijke staat? Een eensgezind ‘nee’ klinkt in deze klas. “We zijn te veel afhankelijk van Rusland”, meent Nastya, “al het geld komt daar vandaan”.
Naast de financiële problemen is er ook op politiek gebied weinig draagvlak voor een onafhankelijk Kaliningrad. De enige beweging die serieus streed voor mogelijke onafhankelijkheid werd in 2005 opgeheven. De Baltische Republikeinse Partij van Sergej Pasko haalde de drempel van 10.000 leden niet (het waren er slechts 500) en werd daarom volgens de Russische wet ontmanteld. Daarnaast lijkt de bevolking zich, ondanks de desinteresse van het Kremlin, richting Moskou te wenden. De binnengrenzen van de EU verdwenen maar de buitengrenzen werden des te zwaarder bewaakt. Volgens journalist Tschernyschov werden Litouwen en Polen na 2004 door hun aansluiting bij de EU en NATO “van vriend vijand”. Er bleef voor de Kaliningraders weinig te kiezen.
Rusland heeft echter nog geen uitgewerkt plan voor de regio liggen. En dit is niet alleen ongunstig voor het land zelf. Ook de EU is niet gebaat bij een totaal geïsoleerd en ongeleid Kaliningrad. Het liefst zou Europa de enclave zien als een zakelijke springplank naar de rest van Rusland, een Europees-Russisch handelscentrum. Andersom zou de Russische president Medvedev de regio als oefenterrein kunnen gebruiken om de economische banden met Europa te versterken.
Er is potentie: Kaliningrad is aangewezen als speciale economische zone. Er bestaan investerings- en vestigingsvoordelen voor buitenlandse bedrijven en het belastingklimaat is er gunstig. De stad is de enige ijsvrije haven van Rusland. De regio staat bekend om de enorme voorraad (90% van de wereldproductie) barnsteen die er in de grond zit. Autoproducenten laten er auto’s afbouwen.

Crisis

Het standbeeld van Lenin op het Vrijheidsplein is recentelijk vervangen door moderne winkelcentra en een gloednieuwe Russisch-Orthodoxe kathedraal. Foto: Arthur van Beveren
Het standbeeld van Lenin op het Vrijheidsplein is recentelijk vervangen door moderne winkelcentra en een gloednieuwe Russisch-Orthodoxe kathedraal. Foto: Arthur van Beveren

Maar Kaliningrad wordt hard getroffen door de economische crisis. Autoproducenten leveren minder werk, de plaatselijke vliegtuigmaatschappij en een grote scheepswerf zijn failliet. De stad ziet er, op enkele recente kleine bouwprojecten, slecht onderhouden uit. De trams rijden nog altijd op de 80 jaar oude Duitse sporen. Een groot deel van het wegennet bestaat nog uit diezelfde Duitse tijd. Putdeksels uit Leipzig herinneren aan een roemrijk verleden. Toen de stad nog bruiste en bekend stond als een van de mooiste Hanzesteden.
Duitse wijken met statige villa’s worden nu bewoond door meerdere gezinnen. Toppunt van de verloedering na de oorlog is het Huis van de Soviets. Een enorme betonnen herinnering aan de ultieme russificatie van de stad: het opblazen van de ruïnes van het Slot Königsberg, het meest opvallende Duitse overblijfsel na de oorlog. Het gebouw lijkt symbool te staan voor de gehele provincie. Omdat het verzakte in de kelders van het oude kasteel werd het nooit afgebouwd en sinds die tijd, eind jaren tachtig, staat het leeg. Aan de voet er van staat nu een kermis.
De bevolking heeft er een hard hoofd in. Bij elke nieuwe gouverneur gloort hoop. Hoop op eindelijk wat vooruitgang. Oleg (38), een progammeur, vertelt: “We zijn er nu aan gewend. Ook al hoop ik toch weer op een betere man na Georgi Boos”. Maar al bijna twintig jaar verdwijnt elke gouverneur via een achterdeur, na een schandaal, zonder iets bereikt te hebben.

De docent en studenten willen, wegens hun politieke uitspraken, niet met hun echte naam in het verhaal voorkomen.

Share Button

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.